JOZEF

Het verhaal van Jozef

De komende weken gaan we een prachtig verhaal uit de Bijbel lezen: Het verhaal van Jozef.

Elke week komen we een beetje meer te weten over deze belangrijke figuur uit het Oude Testament. (Genesis: 37 - 47)

Wat kan je verwachten:

  • jaloezie
  • dromen
  • verraad
  • moord
  • een tocht door de woestijn
  • slavernij
  • een verhaal over Egypte, zijn piramiden en natuurlijk de farao
  • liefde
  • en nog veel meer...

Laat je verrassen!   

Op deze link kan je al eens snuisteren in het verhaal.

Filmpje: Bijbelse figuren uit het Oude Testament - Jozef

In dit filmpje krijg je ook een kort overzicht te zien over deze belangrijke figuur uit de Bijbel.


FILM: Jozef, de dromenkoning

In de klas kijk ik normaal gezien op het einde van dit thema naar de film 'Jozef, de Dromenkoning'. 

Dreamworks maakte deze film in het jaar 2000. 

Hieronder zie je een trailer (wel in het Engels) van deze film:

Vragen over de film:

  1. Wat vond je het mooiste fragment in de film/verhaal?
  2. Zijn er dingen anders dan je in dit thema geleerd hebt? Zo ja, wat?
  3. Vond je het verhaal van Jozef een spannend verhaal? Waarom wel/niet?
  4. Hiernaast vind je een link naar de playlist met liedjes die je in deze film hoort. (Klik op de prent.)

LES 8: De hele familie herenigd

Verhaal: Jakob gaat met zijn familie naar Egypte

Jozef sluit zijn vader Jakob weer in de armen.

1. Bekijk het filmpje 'Dromen komen uit'. Dit is een korte herhaling van het verhaal tot nu toe.

2. Bekijk onderstaand filmpje 'De Bijbel voor Kids - Jozef onthult wie hij is (21)' (vanaf 9'10")

3. Beantwoord voor jezelf onderstaande vragen:

  • Jakob gaat op hele hoge leeftijd verhuizen naar een vreemd land, en neemt zijn hele familie mee. Dat is best spannend. Daarom geeft God hem een belofte, om hem te helpen vertrouwen dat God voor hem zal zorgen. Wat belooft God?
  • Hoe voelen Jozef en Jakob zich als ze zich na zoveel jaren eindelijk terug weer terug zien?
  • Begrijp je hun gevoelens?

Jozef, een naam met een betekenis

Elke naam in de Bijbel heeft een betekenis.
Ook de naam 'Jozef' heeft een betekenis: 'Moge God groei geven'.
God draagt zorg en ziet elke mens graag, ook Jozef.
God laat Jozef niet bedroefd achter. Hij laat hem niet in de steek.
God 'wandelt' met Jozef mee.

Probeer eens de volgende vraag te beantwoorden: Hoe merk je dat God groei geeft aan Jozef? 

  • God geeft groei aan Jozef door hem te redden uit de put.
  • God geeft groei door aan Jozef een belangrijke taak toe te vertrouwen: hij wordt onderkoning van Egypte.
  • God geeft groei door aan Jozef het talent te geven om dromen te verklaren.
  • God geeft groei: Jozef haat zijn broers niet die hem wilden doden, hij geeft ze een nieuwe kans, hij vergeeft.
  • God geeft groei door de broers van Jozef weer bij elkaar te brengen in Egypte.

Spel: Dat had je gedroomd!

Hieronder vind je een spel over Jozef om met de hele familie te spelen.

1. Materiaal:

  • spelbord printen
  • pion per speler
  • 1 dobbelsteen
  • spelregels staan bij het spelbord

2. Spelregels:

  • Speel eerlijk!
  • Benjamin-regel: de jongste begint
  • Speel met de klok mee.
  • Op hetzelfde nummer als een medespeler? De laatste blijft, de eerste gaat terug naar start.
  • De pijlen in de vakjes duiden aan in welke richting je jouw pion moet verplaatsen (verder of terug).

Extra filmpje van het volledige Jozefverhaal: Jozef en de droom van de farao

LES 7: Het weerzien met zijn broers

Herhaling: De dromen van Jozef

1. Wat waren de dromen van Jozef weer?

  • Droom 1: De korenschoven van de broers buigen naar Jozef
  • Droom 2: De hemellichamen buigen voor Jozef

2. Denk je dat je de dromen kan uitleggen, nu we een stuk verder in het verhaal zijn? Probeer het  maar eens!


Verhaal: Jozef ziet zijn broers terug

Toen er een periode hongersnood aankwam, zochten de broers van Jozef voedsel in Egypte. De boers herkennen Jozef niet. Jozef herkent hen wel en stelt zijn broers op de proef. 

Na een tijdje raakt het voedsel weer op en stuurt Jakob zijn zonen opnieuw naar Egypte. Ook Benjamin de jongste gaat mee. Dan ziet Jozef dat zijn broers zijn veranderd en vertelt wie hij is.  

1. Bekijk onderstaande filmpjes 

  • De Bijbel voor Kids (20) - Jozefs broers in Egypte 
  • De Bijbel voor Kids (21) - Jozef onthult wie hij is (tot 2'52")
  • Jozef in Egypte (tot einde)

2. Beantwoord voor jezelf onderstaande vragen:

  • Wat valt je op aan de eerste ontmoeting tussen Jozef en zijn broers? Denk aan de dromen van Jozef.
  • Vind je het logisch dat de broers zo schrikken?
  • Waarom denk je dat Jozef zo doet?
  • Waarom denk je dat hij Benjamin zo graag wil terug zien?
  • Vind je het logisch dat Jozef Simeon dwingt om in Egypte te blijven?
  • Waarom wil Jozef dat ze terugkomen?
  • Waarom gaan de broers pas naar Egypte als het graan weer op is?
  • Waarom denk je dat Jozef zijn beker in de zak van Benjamin stopt?
  • Wat gebeurt er als Jozef Benjamin gevangen wil nemen?
  • Weet je nog wie opperde om Jozef te verkopen, waardoor Jozef slaaf werd en in de gevangenis belandde en zonder zijn familie moest leven?
  • Waarom denk je dat Jozef moet huilen?
  • Vond Jozef het fijn om hen te laten zien wie hij was?
  • Door wat ze gedaan hadden, heeft hij de kans gehad om zijn familie te redden van de hongersnood.

Theologiseren: Het godsbeeld in het verhaal van Jozef

Een broer van Jozef zegt:

Dat is onze straf voor wat wij met Jozef gedaan hebben.

Beantwoord onderstaande vragen voor jezelf:

  • Denk jij dat God mensen straft?
  • Is God volgens jou een straffende God?
  • Hoe stel jij je God voor?
  • Wat zou Hij hier tegen de broers zeggen, denk je?

LES 6: Jozef en de farao

Sumoworstelaar en marathonloper

Zou deze man honger hebben?

Stel je voor dat iemand naar je toe zou komen en zeggen: 'Ik heb zo raar gedroomd! Er was een kleine marathonloper die een enorme sumoworstelaar opat en daarna nog zo dun was als daarvoor!'

  • Wat zou je dan denken?

Jozef maakte ook zoiets mee, luister maar.

Zou deze man vaak naar de MacDonalds gaan?

Verhaal: Jozef en de farao

De farao hoort over Jozef. Hij heeft al een tijdje 2 dromen. Hij wil dat Jozef ze uitlegt, zodat hij weet wat hij moet doen. De farao gelooft Jozef en geeft hem een belangrijke taak.

Zo wordt Jozef bevrijd gevangenis en krijgt hij de kans om goede dingen te doen voor de mensen van Egypte.

1. Bekijk onderstaand filmpjes

  • De Bijbel voor Kids - Jozef en de dromen van de Farao (18)
  • Jozef in Egypte (tot 6'11")

2. Beantwoord voor jezelf onderstaande vragen:

  • Dus de farao droomde die hele rare dromen. Vind je het gek dat hij denkt dat er een belangrijke betekenis bij hoort?
  • Waarom laat hij Jozef halen?
  • Kan Jozef dromen uitleggen? Waarom wel/niet?
  • Wat betekenen de dromen volgens Jozef?
  • Wat is het grote geheim van Jozef, denk je?
  • Vind je het logisch dat de farao Jozef aanduidt als zijn onderkoning?
  • Wat gaat er nu verder gebeuren, denk je?

Informatie: Het getal 7

In de dromen van de farao komen we het getal 7 meermaals tegen. Het is een 'heilig' getal. Het is een teken van volheid:

  1. God schiep de wereld in 6 dagen, de 7de dag rustte Hij.
  2. In de katholieke kerk zijn er de 7 sacrementen. Zij vertellen over Gods nabijheid op belangrijke momenten in het leven.
  3. Ook in het boeddhisme en het hindoeïsme kent met het getal 7. De 7 chakra's verwijzen naar 7 belangrijke plaatsen in ons lichaam. Er zijn 7 belangrijke zenuwknopen van de ruggengraat waardoor levensenergie stroomt.

Meditatie: De zeven chakra's

1. Bekijk de foto van de 7 chakra's.

  • Lees de namen van de chakra's en probeer die te ontdekken op je eigen lichaam.

2. Voorbereiding meditatie:

  • Ga in lotushouding zitten, zoals op de foto, of recht op een stoel met beide voeten op de grond.
  • In het onderstaand filmpje begin ik beneden (wortelchakra) en ga naar boven (kruinchakra). Daarna in omgekeerde volgorde.
  • De eigenlijke meditatie begint als je belletje in het filmpje hoort.
  • Als je voor de 2de maal het belletje hoort, is de meditatie afgelopen.

3. De meditatie

  • Klik op onderstaand filmpje en je hoort mij de meditatie voorlezen.
  • Je ziet ook de afbeelding van de chakra's in het filmpje. die helpt jou om de juiste plaats van de chakra's te vinden.

4. Extra opmerkingen bij de meditatie:

  • Deze oefening kan regelmatig herhaald worden.
  • Na een tijdje plaats je je hand niet meer op je lichaam, maar ga je enkel met je gedachten naar de plaats van de chakra. 
  • Door de chakra's van beneden naar boven en van boven naar beneden te blijven benoemen, trek je een denkbeeldige (energetische) lijn. Zo laat je de energie door je lichaam stromen.
  • Deze oefening nodigt uit tot ontspanning.

5. Werkwijze meditatie (na inoefening)

  • Meditatiemeester (als die er is), geeft een tik op het klokje als de meditatie begint.
  • Je zit gedurende een minuut in lotushouding of recht op een stoel met beide voeten op de grond.
  • Je verplaatst je in gedachten van de ene chakra naar de andere en laat zo de energie in je lichaam stromen.
  • Je kan eventueel zachte meditatiemuziek gebruiken.

Waardering voor Jozef

Extra: Knutselen - Hoofdtooi farao

De farao (koning van Egypte) droeg een soort kroon.

Als je wil, kan je zo'n kroon knutselen. Dan kan jij even de farao van Egypte zijn.

Werkwijze:

  1. Print het sjabloon van de kroon (paarse kadertje).
  2. Kleur de kroon in.
  3. Knip de delen van de kroon uit. De 2 smalle stroken op het 1ste blad zijn bedoeld om aan de kroon te bevestigen zodat je die kan opzetten.
  4. Plak de verschillende delen aan elkaar.

LES 5: Jozef als slaaf in Egypte

Verhaal: Jozef als slaaf in Egypte

1. Bekijk onderstaande filmpjes : je moet ze allebei bekijken of het filmpje Jozef in Egypte tot (4'39")

  • Filmpje 1: De Bijbel voor kids (16) - Jozef in de gevangenis
  • Filmpje 2: De Bijbel voor kids (17) - Jozef legt dromen uit (tot 1'20" is het reclame voor hun YouTubekanaal)
  • Jozef in Egypte (tot 5'02"): Hier worden de dromen van de opperschenker en meesterbakker niet verteld.

2. Het filmpje 'De dromer - Bijbel app voor kinderen' vertelt het verhaal tot aan het moment dat Jozef als slaaf bij Potifar terechtkomt.

Moderne slavernij

Je spreekt van moderne slavernij wanneer je wordt gedwongen om te werken in onmenselijke situaties, terwijl je hier niet of nauwelijks voor betaald krijgt. 

Ieder jaar worden zo'n 15.000 Beninse kinderen weggehaald bij hun ouders en verkocht, waarvan 86 procent meisjes. Ze worden te werk gesteld in de huishouding. De Brigade de Protection des Mineurs speurt kinderhandelaren op en redt de gevangen kinderen.

Boek: Kind te koop

Wereldwijd leven er wel 12 miljoen kinderen in slavernij. Ze moeten hard werken zonder daar iets voor terug te krijgen en leven vaak in onmenselijke omstandigheden. Hoe vertel je hierover aan kinderen? Het nieuwe boek Kind te koop behandelt moderne slavernij op een manier die geschikt is voor kinderen in de leeftijd van 10 tot 12 jaar. 

Lied: You Know Better Than I

Eén van de mooiste fragmenten uit de film 'Jozef de dromenkoning' speelt zich af in de gevangenis.
Jozef zit er onschuldig opgesloten na de valse beschuldigingen van de vrouw van Potifar.
Alles en iedereen lijkt hem verlaten te hebben, behalve God. 

  1. Luister en kijk naar de Nederlandse versie van dit lied.
  2. Zet het volume luid genoeg.
  3. Je kan als je wil ook naar de originele Engelse versie kijken en luisteren.
  4. Beantwoord de onderstaande vragen voor jezelf:
  • Heb jij je soms ook al heel alleen gevoeld, in de steek gelaten, het gevoel dat iedereen tegen je was, dat alles tegenviel? Hoe voelde je je toen?
  • Had je het gevoel dat je écht helemaal alleen was?
  • Jozef bad tot God: 'Help mij, laat me niet in de steek.' Zou jij dat ook doen?
  • Zou God echt kunnen helpen? 
  • Vertel eventueel ook over je eigen manier om met tegenslagen om te gaan.

You Know Better Than I - Nederlandse versie

You Know Better Than I - Engelse versie

Extra: Jouw naam in hiërogliefen

Egyptische hiërogliefen (Oudgrieks: hieros - "heilig", glyphoi - "groeven") vormen het schrift van het oude Egypte. Door de Egyptenaren zelf werden ze Medu Netjer of "Goddelijke Woorden" genoemd, hetgeen verwijst naar de overlevering dat de god Thoth ooit het schrift aan de Egyptenaren gaf. Het schrift is rond 3100 v.Chr. ontstaan en werd tot aan het eind van de Oud-Egyptische beschaving gebruikt, waarna het langzaamaan vervangen werd door het Grieks en het Koptisch, en nog later het Arabisch.
  1. Kijk naar het alfabet op het document. Bij elke letter staat een tekening (hiëroglief).
  2. Schrijf (teken) jouw naam in hiërogliefen.

LES 4: Jozef in de put

Verhaal: Jozef wordt als slaaf verkocht

1. Bekijk onderstaande filmpjes : 

  • Jozef in Egypte (tot 3'04"): tot 1'56" is het een korte herhaling van het verhaal van Jozef (week 1 en 2)

  • De Bijbel voor kids (15) - Jozef wordt verkocht. Tot 1'50" is het een korte herhaling van het verhaal van Jozef (week 1 en 2).

2. Beantwoord voor jezelf onderstaande vragen

  • Jozef wordt verkocht? Is dat erg?
  • Waarom haten de broers Jozef zo erg, dat ze hem wel kunnen vermoorden?
  • Waarom geeft Jakob Jozef meer aandacht?

Opdracht 3: In de put zitten

1. Vragen over 'In de put zitten': Je kan letterlijk in de put zitten, maar ook figuurlijk. Over de laatste betekenis gaat het hier. Kijk hiervoor naar onderstaande PowerPoint 'In de put zitten'.

  • Wat wil dat zeggen 'in de put zitten'?
  • Hoe kom je daar weer uit?
  • Wanneer zaten jullie al eens in de put?
  • Misschien heb jij al eens iemand uit de put geholpen. Wanneer? Hoe?
  • Misschien heb jij al eens iemand in de put geduwd. Wanneer? Waarom? Hoe voelde jij je toen?

2. Opdracht: Teken jezelf bij de put (erin of ernaast of ...)

  • Hieronder vind je een tekening van een put.
  • Je mag jezelf tekenen: naast de put, of vallend in de put, of op de bodem van de put, ...
  • Hoe voelde jij je toen: verdrietig, schuldig, angstig, .... ?
  • Enkele voorbeelden: langs de put - pesten; in de put - gepest worden; vallend - mama is ziek; langs de put (of erin) - iemand troosten die in de put zit; ...

3. Opdracht: Maak een elfje over in de put zitten

  • Een elfje is een kort gedichtje van 11 woorden: 1ste regel - 1 woord; 2de regel - 2 woorden; 3de regel - 3 woorden; 4de regel - 4 woorden; 5de regel - 1 woord
  • Voorbeeld:

Knutselen: Jozef in de put

  1. Kijk naar onderstaand filmpje en knutsel Jozef in de put.
  2. Je vindt hieronder 2 opties: bij de ene zijn de muren al grijs ingekleurd, bij de andere moet je dat eventueel nog zelf doen.
  3. Deze knutsel bestaat uit 3 werkbladen. Het derde blad is niet direct nodig, maar voor de binnenzijde van de put wel leuk.
  • Op blad 1 staan een halve put bovenaan op het blad, de bovenrand van de put links eronder, de cirkel met steenmotief voor op de bodem van de put en de voorkant van Jozef. 
  • Op blad 2 staat de andere helft van de put, de cirkel links eronder waar de put op gelijmd moet worden en de achterkant van Jozef. 
  • Op blad 3 staan twee helften voor de binnenkant van de put zodat deze toch ook een steenmotief krijgt. 
  • Kan je niet printen, maak zelf een mooie tekening over het verhaal. Of kijk naar het filmpje, misschien kan je zelf een put ontwerpen.
  • Als je op het paarse kadertje klikt, krijg je het document op het scherm te zien en kan je het printen.

Les 3: Dromen kunnen iets betekenen

Verhaal: De droom van Marloes

Tekenopdracht: Droomgalerij

1. Teken een eigen droom die je je herinnert.

2. Schrijf op de achterkant erbij wat die droom voor jou betekent.

3. Vergeet je handtekening rechtsonder niet.

4. De tekening worden daarna in de klas tentoongesteld.

Extra knutselopdracht voor thuis: Een dromenvanger

1. Wat is een dromenvanger?

Dromenvangers bestaan al vele eeuwen, het gebruik kent zijn oorsprong bij de zogenaamde "natuurvolkeren" zoals Indianen en Aboriginals. De reden voor het maken en gebruik ervan, is overal ter wereld hetzelfde. Het geloof is dat de hemel volzit met dromen, dat kunnen goede dromen zijn, maar ook kwade dromen (nachtmerries).

Als je gaat slapen, sta je open voor deze dromen en loop je dus de kans om dromen op te vangen. De naam verklapt het eigenlijk al: de dromenvanger vangt de dromen boven jouw bed en houdt deze vast. Als dan de zon opgaat, spatten deze dromen uiteen en is de dromenvanger weer "schoon".

De dromenvanger onthoudt je echter niet van alle dromen. De goede dromen worden opgevangen en vallen via het web en de veertjes, schelpjes of kraaltjes op de slaper. Daarmee zorgt de dromenvanger voor plezierige, rustige dromen en een goede nachtrust.

2. Kijk naar onderstaand filmpje en knutsel zelf een dromenvanger.

LES 2: Jozef en zijn mantel

Verhaal: De dromen van Jozef

1. Bekijk het filmpje: Jozef in Egypte (tot 1'56")

2. Deze week gaan de opdrachten over de bijzondere mantel/jas van Jozef.

3. Beantwoord voor jezelf onderstaande vragen

  • Wat doet een mantel?
  • Waarom zijn de broers jaloers op Jozef?
  • Ben je zelf wel eens jaloers? Waarom? Hoe laat je dat zien?
  • Zijn anderen soms jaloers op jou? Wanneer?
  • Heb je al eens meegemaakt dat iemand voorgetrokken werd? Vind je dat fijn?
  • Ben je zelf wel eens voorgetrokken? Vind je dat fijn?

Leuke opdracht: Je eigen mantel/jas ontwerpen

Stap 1: Even nadenken over jezelf

  1. Denk na over je eigen goede eigenschappen. Hier enkele voorbeelden: Ik ben ... attent, dapper, creatief, hulpvaardig, eerlijk, enthousiast, grappig, knap, vriendelijk, ...
  2. Denk na over de dingen die je goed kan. Hier enkele voorbeelden: Ik kan ... iemand beschermen, beleefd zijn, luisteren, troosten, voor mezelf opkomen, volhouden, ...
  3. Welke kleuren passen bij jou? Waarom? Geef je een bepaalde betekenis aan een kleur?
  4. Zijn er andere dingen die bij jou passen? Bepaalde tekens of symbolen die je kan gebruiken?

Stap 2: Ontwerp je eigen mantel/jas

  1. Neem een half tekenblad. 
  2. Teken je eigen mantel/jas (gebruik het volledige blad). Vind je het moeilijk, gebruik onderstaande afbeeldingen als voorbeeld.
  3. Versier die met kleuren, symbolen, woorden, ... die iets over jezelf zeggen.

Stap 3: Voorstellen mantel

  1. Tentoonstelling van de verschillende mantels/jassen?
  2. Kan je de eigenaar van de mantel/jas raden?

2 extra filmpjes uit de film 'Jozef de dromenkoning': 

Jozef, het wonderkind

Jozef is één van de 12 zonen van Jakob. Als eerste kind van z'n vader Jakob en z'n moeder Rachel, wordt hij gezien als een wonderkind. In tegenstelling tot z'n oudere halfbroers, krijgt Jozef onderwijs én maakt z'n moeder hem een prachtige mantel/jas. 

LES 1: Godly Play - Jozef

Filmpje: Godly Play - Jozef

Dit filmpje geeft jou een smaakmakertje over het verhaal van 'Jozef.

  • Ga rustig zitten en geniet in stilte van het verhaal.

Enkele vragen waar je vrijblijvend op mag reageren:

  • Ik vraag me af welk deel van het verhaal je het mooist vindt ...
  • Ik vraag me af welk deel van het verhaal je het belangrijkst vindt ...
  • Ik vraag me af welk deel van het verhaal iets over jezelf zegt of dat heel speciaal voor jou is ...
  • Ik vraag me af of we iets kunnen weglaten uit het verhaal en toch alles overhouden wat belangrijk is ...

Creatieve verwerking:

Maak een persoonlijke verwerking van het verhaal:

  • teken, schilder of knutsel
  • schrijf iets
  • lees in stilte het verhaal in een Bijbel/kinderbijbel
  • praat met iemand over het verhaal
  • klei iets
  • maak een toneel over (een deel) van het verhaal ...
  • maak een rap
  • ...

Themaliedjes

Lied: Jozef had een jas

Dit lied is een stapellied. Bij elke strofe komt er een stukje bij.

  • De 1ste strofe gaat over de jas van Jozef.
  • De 2de en 3de strofe gaan over de dromen van Jozef.
  • De 4de strofe gaat over Jozef in de put.
  • De 5de en laatste strofe gaat over Jozef die onderkoning wordt.

Dit lied is een echte meezinger. De volgende weken komt dit lied zeker terug!
Er zijn zelfs 4 leuke filmpjes van.
Veel zangplezier!

Liedjesbijbel

  • Alles wat je maar wensen kan (Jozef in de put)
  • Droom maar (Jozef in de gevangenis)
  • Goedmaakliedje (Jozefs broers hebben spijt)

Lied: You Know Better Than I

Eén van de mooiste fragmenten uit de film 'Jozef de dromenkoning' speelt zich af in de gevangenis.
Jozef zit er onschuldig opgesloten na de valse beschuldigingen van de vrouw van Potifar.
Alles en iedereen lijkt hem verlaten te hebben, behalve God. 

You Know Better Than I - Nederlandse versie

You Know Better Than I - Engelse versie

Liedjes uit de film: Jozef, de dromenkoning

In de film Jozef, de dromenkoning zijn er nog meer mooie liedjes om te beluisteren en mee te zingen. Klik op de foto en zing mee met deze liedjes!

Lied: Jozef zoekt zijn grote broers

Misschien een liedje voor de kleineren, maar 2 filmpjes van hetzelfde lied met leuke prenten over het verhaal van Jozef.

Jozef en zijn dromen

Lied: Laat je droom bestaan

Liedjes uit de musical Jozef

Over het verhaal van Jozef zijn verschillende leuke films gemaakt. Er is zelfs een leuke musical over hem gemaakt 'Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat'. Hier is ook een Nederlandse versie van gemaakt.

  • Laat je droom bestaan: het bekendste lied uit deze musical
  • Er zijn heel veel leuke liedjes in deze musical. Klik op de 2de foto en zing mee met al deze prachtige nummers.